Όταν όλα σε κουράζουν: Τα σιωπηλά σημάδια συναισθηματικής εξάντλησης που δεν πρέπει να αγνοήσεις.
Υπάρχουν μέρες που δεν έχεις όρεξη για τίποτα. Δεν πρόκειται για τεμπελιά ή απλή κούραση είναι κάτι πιο βαθύ, πιο ύπουλο. Είναι η συναισθηματική εξάντληση, μια μορφή ψυχικής κόπωσης που γεννιέται όταν για πολύ καιρό προσπαθείς να αντέχεις, να φροντίζεις, να λειτουργείς, χωρίς να σταματάς ποτέ. Σε έναν κόσμο που εξιδανικεύει τη διαρκή παραγωγικότητα, μαθαίνουμε να κρύβουμε τη φθορά μας πίσω από τη λειτουργικότητα. Κι έτσι, η εξάντληση γίνεται αόρατη μέχρι να γίνει αφόρητη.
Η συναισθηματική εξάντληση είναι ο πυρήνας του φαινομένου burnout. Σύμφωνα με τη World Health Organization (2019), πρόκειται για μια κατάσταση που προκύπτει από χρόνιο επαγγελματικό ή ψυχολογικό στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Έρευνες δείχνουν ότι η παρατεταμένη έκθεση σε στρεσογόνες καταστάσεις επηρεάζει άμεσα το νευροενδοκρινικό σύστημα και τη λειτουργία του εγκεφάλου, οδηγώντας σε μειωμένη αντοχή, συναισθηματική απόσυρση και απώλεια ενδιαφέροντος (Maslach & Leiter, 2016· McEwen, 2007).
Τα σημάδια συχνά είναι σιωπηλά. Νιώθεις εξαντλημένος χωρίς προφανή λόγο, ξυπνάς κουρασμένος ακόμη κι αν έχεις κοιμηθεί καλά, γιατί η εξάντληση δεν είναι σωματική αλλά ψυχική. Δεν αντλείς χαρά από όσα σε ευχαριστούσαν, η μουσική και οι φίλοι δεν σε αγγίζουν όπως παλιά. Δυσκολεύεσαι να συγκεντρωθείς, καθώς ο εγκέφαλος υπό πίεση λειτουργεί σε «λειτουργία επιβίωσης», περιορίζοντας τη μνήμη και την προσοχή (Sonnentag, Venz & Casper, 2017). Νιώθεις ευερεθιστότητα ή αποσύνδεση δεν έχεις υπομονή, αντιδράς έντονα ή χειρότερα δεν νιώθεις τίποτα. Κάποιες φορές, λες «είμαι καλά» μόνο και μόνο γιατί δεν έχεις ενέργεια να εξηγήσεις το αντίθετο.
Η συναισθηματική εξάντληση έχει γίνει τόσο συχνή γιατί η σύγχρονη κουλτούρα μας εκπαιδεύει να είμαστε πάντα διαθέσιμοι. Η συνεχής ψηφιακή συνδεσιμότητα, η σύγκριση στα κοινωνικά δίκτυα και η πίεση για επίδοση κρατούν το σύστημα στρες σε μόνιμη ενεργοποίηση (Sonnentag, 2018). Δεν πλήττει μόνο τους επαγγελματίες υψηλής ευθύνης αλλά και τους φροντιστές, τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς και κάθε άνθρωπο που αναλαμβάνει συνεχώς ρόλους στήριξης (Schaufeli, De Witte & Desart, 2020).
Αν η ψυχική κόπωση επιμένει, αν νιώθεις άδειος ή αν η καθημερινότητα μοιάζει βουνό, είναι η στιγμή να ζητήσεις υποστήριξη. Η ψυχολογική υποστήριξη δεν είναι πολυτέλεια είναι πράξη αυτοφροντίδας και ψυχικής ανθεκτικότητας. Η έγκαιρη παρέμβαση μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης, αγχώδους διαταραχής ή σοβαρού burnout (Bianchi, Schonfeld & Laurent, 2015). Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, μπορείς να μάθεις να αναγνωρίζεις τα όριά σου, να επαναπροσδιορίζεις τις ανάγκες σου και να βρίσκεις τρόπους αποφόρτισης που σε θρέφουν πραγματικά.
Η επαναφόρτιση δεν είναι πολυτέλεια αλλά ανάγκη. Ξεκινά με μικρές πράξεις: μείωσε την υπερφόρτωση, επίλεξε λιγότερα και ουσιαστικότερα. Δημιούργησε στιγμές «μη παραγωγικού χρόνου», επανέλαβε μικρές ρουτίνες φροντίδας , ύπνος, φως, κίνηση, ανάσα. Μίλα με ανθρώπους που σε ακούνε χωρίς να σε κρίνουν και κυρίως, αποδέξου ότι το να χρειάζεσαι βοήθεια δεν σε κάνει αδύναμο σε κάνει άνθρωπο.
Η συναισθηματική εξάντληση δεν έρχεται απότομα. Έρχεται όταν για πολύ καιρό δίνεις χωρίς να γεμίζεις. Αν νιώθεις ότι όλα σε κουράζουν, μην το αγνοήσεις. Είναι το σώμα και η ψυχή σου που ψιθυρίζουν: «Ήρθε η ώρα να σταματήσεις λίγο και να φροντίσεις εσένα.» Η πραγματική ψυχική αντοχή δεν χτίζεται με συνεχή προσπάθεια, αλλά με ευγένεια προς τον εαυτό σου. Ίσως ο Φεβρουάριος, με την ησυχία και τη σιωπή του, να είναι ακριβώς η στιγμή που χρειάζεσαι για να ακούσεις αυτόν τον ψίθυρο.
Βιβλιογραφία
Bianchi, R., Schonfeld, I. S., & Laurent, E. (2015). Burnout–depression overlap: A review. Clinical Psychology Review, 36, 28–41. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2015.01.004
Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103–111. https://doi.org/10.1002/wps.20311
McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006
Schaufeli, W. B., De Witte, H., & Desart, S. (2020). Burnout assessment tool (BAT)—Development, validity, and reliability. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(24), 9495. https://doi.org/10.3390/ijerph17249495
Sonnentag, S. (2018). The recovery paradox: Portraying the complex interplay between job stressors, lack of recovery, and poor well-being. Research in Organizational Behavior, 38, 169–185. https://doi.org/10.1016/j.riob.2018.11.002
Sonnentag, S., Venz, L., & Casper, A. (2017). Advances in recovery research: What have we learned? What should be done next? Journal of Occupational Health Psychology, 22(3), 365–380. https://doi.org/10.1037/ocp0000079
World Health Organization. (2019). Burn-out an occupational phenomenon: International Classification of Diseases (ICD-11). https://doi.org/10.1136/bmj.l2069
Επιμέλεια άρθρου
Η επιστημονική ομάδα της Εν Δυνάμει – Προαγωγή Ψυχικής Υγείας & Εκπαίδευσης
